Londen, British Library, Ms Harley 2799, f. 57v: initiaal met de spreuken van Salomon (detail)

Premonstratenzer Orde in het Maasland  (Werkplaats)

Werkplaats van boekverluchters, actief in het 3e kwart van de 12e eeuw in het Maasland en het Rijnland. Deze werkplaats ontleent haar door schrijver dezes gegeven naam aan de onder het mecenaat van deze orde gerealiseerde opvallende bloei van de boekverluchtingskunst in de 12e eeuw in met name het Maasland.

Londen, British Library, Ms Harley 2799, f. 155r: Mattheus

De Ordo Canonici Regularis Praemonstratensis, in het Nederlands premonstratenzers of norbertijnen, is een kloosterorde van reguliere kanunniken en lekenbroeders van de Orde van Prémontré. Deze kloosterorde werd in 1121 door de heilige Norbertus van Xanten gesticht in Prémontré. De orde, die het beschouwende leven en de liturgische dienst verenigt met het actieve leven, zoals zielzorg en onderricht, kwam spoedig tot grote bloei. Norbertijnen worden ook wel witheren genoemd naar hun witte habijt. De norbertijnen leven volgens de regel van Augustinus. Hun leuze luidt ad omne opus bonum paratus (“tot elk goed werk bereid”).

Londen, British Library, Ms Harley 2799, f. 166r: Markus

Verschillende abdijen werden door Norbertus zelf gesticht. Al in 1121 stichtte Norbertus de abdij van Floreffe, op verzoek van graaf Robrecht II van Namen. Van hieruit verspreidde de orde zich naar Bonne-Espérance (1130), Postel(1138) en Leffe (1152). In 1124 trok Norbertus naar Antwerpen, om daar de leer van Tanchelm te bestrijden. Het lekenkapittel stond hierbij hun kerk aan hem af, waaruit de Sint-Michielsabdij ontstond. Van hieruit werden de abdijen van Tongerlo (1130) en van Averbode (1134) gesticht. De abdij van Grimbergen werd waarschijnlijk ook door Norbertus gesticht, in 1128.

Londen, British Library, Ms Harley 2799, f. 173v: Lukas

De eerste abdij in hedendaags Nederland was de abdij van Middelburg in 1128. De abdij van Berne, werd gesticht vanuit de abdij van Mariënweerd in 1134. Naast de stichtingen door Norbertus zelf, Prémontré, Laon en Floreffe, vroegen lokale heersers ook aan andere ordeleden om een abdij op te richten op hun gebied. In 1139 vormde de toenmalige graaf van Arnstein zijn domein aan de Lahn in Rijnland-Palts om in een Premonstratenzer abdij. Zo had de orde al in het midden van de twaalfde eeuw een grote verspreiding.

Londen, British Library, Ms Harley 2799, f. 185v: Johannes

Individueel te onderscheiden tot deze werkplaats behorende verluchters zijn de Meester van de Floreffe Bijbel en de Meester van het Averbode Evangeliarium.

De hieronder in de catalogus opgenomen handschriften betreffen uitsluitend die handschriften die niet al reeds aan een van de hierboven genoemde individueel te onderscheiden verluchters zijn toegeschreven.

Het oudst bewaard gebleven werk uit een premonstratenzerabdij is de Bijbel van Bonne-Espérance (Brussel, Koninklijke Bibliotheek, ms. II 2524), ontstaan tijdens het abbiaat van Odo (1129-1143). De decoratie bestaat met name uit grote geornamenteerde letters in wit rankwerk. In Bonne-Espérance ontstond tevens een exemplaar van de Antiquitates Judaïcae van Flavius Josephus (Bergen, Universiteitsbibliotheek, ms 333/352). Uit de rijke bibliotheek van Bonne-Espérance stammen tevens een exemplaar van de Decretalen van Isidorus Mercator (Brussel, Koninklijke Bibliotheek, ms. 2532) en van de Brieven (Epistolae) van Sint Augustinus (Brussel, Koninklijke Bibliotheek, ms. 2530).

De verluchting van het Missaal van de Sint-Michielsabdij van Antwerpen, bewaard in Berchem, Sint Willibrorduskerk en te dateren voor 1150, bevat elementen die enerzijds naar het Maasland verwijzen, terwijl anderzijds invloeden van de Noord-Franse kloosterkunst herkenbaar zijn.

De waarschijnlijk rond 1166 vervaardigde Bijbel van Floreffe, het Evangeliarium van Floreffe (ca 1160-1180), een Antiquitates Judaicae in Chantilly (ca 1150-1200) en het Averbode Evangeliarium (ca 1150-1180) worden uitgebreid besproken en afgebeeld bij respectievelijk de Meester van de Floreffe Bijbel en de Meester van het Averbode Evangeliarium.

De stijl van de Premonstratenzer Orde in het Maasland verspreidde zich ook tot buiten het Maasland: zo is de verluchting van de Bijbel van Arnstein, ontstaan in het Rijnland omstreeks 1170-1175 en thans bewaard te Londen, British Library, ms. Harley 2798-2799, terug te voeren op die van de Floreffe Bijbel.

Catalogus

Berchem Sint Willibrorduskerk

Missaal van de abdij van Sint Michiels te Antwerpen, Maasland, ca 1225-1250

literatuur:

  • Smeyers 1998, p. 100, 101
  • Leuven 2002, nr. 19

Bergen, Universiteitsbibliotheek

Ms 333/352, Flavius Josephus,  Antiquitates Judaïcae, Maasland, ca 1150 lit: Smeyers 1998, p. 99-100

Berlijn, Staatsbibliothek-Preussischer Kulturbesitz, Depot Breslau

Ms 78 A 6 fragment van een psalter, Maasland, ca 1150-1170 lit: Keulen 1972, band 1, nr. J.26||Smeyers 1998, p. 104, 105, 107

Brussel, Koninklijke Bibliotheek

Ms 9107-9110 vierdelige bijbel, Maasland, ca 1150 lit: Brussel 1977 (1), nr. 16

Ms 9916-9917 Gregorius de Grote, Dialogen (in 2 delen), Maasland, ca 1150-1200 lit: Brussel 1977 (1), nr. 17 Smeyers 1998, p. 93, 95, 104

Ms II 2524 Bijbel van Bonne-Espérance, Maasland, ca 1129-1143 lit: Van den Gheyn 1901 (1), p. 18-19, nr. 41||Gaspar & Lyna 1937 (1984), p. 28-29, nr. 27||Masai & Wittek 1968, p. 18||Brussel 1977 (1), nr. 15||Cahn 1982, p. 214, 234, 244, nr. 42, afb. 177||Smeyers 1998, p. 99

Ms II 2530 Sint Augustinus Brieven (Epistolae) Maasland, ca 1175-1200 lit: Smeyers 1998, p. 100

Ms II 2532 Isidorus Mercator Decretalen Maasland, ca 1175-1200 lit: Smeyers 1998, p. 100

Londen, British Library

Ms add 14788-14790 driedelige Parkbijbel, Maasland, ca 1148 lit: Swarzenski 1954, nr. 162||Turner 1966, p. 12-13|| Watson 1979, nr. 109||Cahn 1982, p. 136, nr. 45, afb. 90||Smeyers 1998, p. 106-109||Leuven 2002, nr. 21

Ms Harley 2798-2799 tweedelige Bijbel van Arnstein, Maasland of Arnstein (?), ca 1170-1175

Londen, British Library, Ms Harley 2798, f. 102v (detail)

literatuur:

  • Boeckler 1930, p. 87
  • Nordenfalk 1958, p. 195
  • Masai 1960, p. 187 e.v.
  • Köllner 1972
  • Watson 1979, nr. 704
  • Cahn 1982, p. 205, 228; nr. 8; afb. 157, 162
  • Mütherich 1984, nr. 418
  • Dodwell 1993, p. 283
  • Cahn 1996, II, p. 179
  • Backhouse 1997, nr. 41
  • Smeyers 1998, p. 106
  • McKendrick & Doyle 2007, nr. 82

Ms Harley 2800-2802 driedelig legendarium, Maasland of Arnstein (?), ca 1170-1175 lit: Dodwell 1993, p. 283

Ms Harley 3045 Hrabanus Maurus, De laudibus sanctae Crucis, Maasland of Arnstein (?), ca 1170-1175 lit: Dodwell 1993, p. 283

Londen, Victoria & Albert Museum

Ms 413 los blad met de ontmoeting tussen Abraham en Melchisedech, afkomstig uit het psalterfragment te Berlijn, Maasland, ca 1150-1170 lit: Keulen 1972, band 1, in nr. J.25||Smeyers 1998, p. +

Luik, Universiteitsbibliotheek

Ms 2613 los blad met 2 miniaturen, waaronder het Offer van Abraham, afkomstig uit het psalterfragment te Berlijn, Maasland, ca 1150-1170 lit: Luik 1951, nr. 408|| Nordenfalk 1958, p. 172||Keulen 1972, band 1, nr. J.25||Smeyers 1998, p. +

Literatuur

  1. Van den Gheyn 1901 (1), p. 18-19, nr. 41
  2. Boeckler 1930, p. 87
  3. Gaspar & Lyna 1937 (1984), p. 28-29, nr. 27
  4. Luik 1951, nr. 408
  5. Swarzenski 1954, nr. 162
  6. Nordenfalk 1958, p. 172, 195
  7. Masai 1960, p. 187 e.v.
  8. Turner 1966, p. 12-13
  9. Masai & Wittek 1968, p. 18
  10. Keulen 1972, band 1, nr. J.26
  11. Köllner 1972
  12. Brussel 1977 (1), nrs. 15, 16, 17
  13. Watson 1979, nrs. 109, 704
  14. Cahn 1982, p. 205, 228; nr. 8; afb. 157, 162; p. 136, nr. 45, afb. 90; p. 214, 234, 244, nr. 42, afb. 177
  15. Mütherich 1984, nr. 418
  16. Dodwell 1993, p. 283
  17. Cahn 1996, II, p. 179
  18. Backhouse 1997, nr. 41
  19. Smeyers 1998, p. 99-109
  20. Leuven 2002, nrs. 19, 21
  21. McKendrick & Doyle 2007, nr. 82