Baltimore, Walters Art Gallery, Ms. W 175, f. 85v (detail)

Meesters met de Zwarte Ogen

Groep van Noord-Nederlandse boekverluchters, werkzaam aan het einde van de bloeiperiode van de Noord-Nederlandse boekverluchtingskunst rond 1490-1515.

De Meesters met de Zwarte Ogen zijn de belangrijkste en verreweg meest succesvolle verluchters van deze periode. Zij ontlenen hun naam aan de diepliggende ogen met zwarte oogkassen die zij aanbrachten bij de door hen geschilderde figuren.

De handschriften van de Meesters met de Zwarte Ogen zijn rijkelijk versierd, voorzien van uitgebreide cycli illustraties en een nieuw soort marge-decoratie afgeleid van de Gent-Brugse strooiranden. Ruim 60 handschriften kunnen aan de Meesters met de Zwarte Ogen worden toegeschreven, verdeeld in de volgende 7 groepen:

Baltimore, Walters Art Gallery, Ms W 175, f. 122r: Christus met donoren (detail)

1.Bezborodko groep, waarbij de handschriften worden gerangschikt rond het Bezborodko getijdenboek (Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, ms  135 E 45). Kwalitatief zijn deze verluchters de beste (zie verder onder Meesters van het Bezborodko getijdenboek). Deze groep omvat thans 13 handschriften.

2.Marciana groep, welke grootste groep haar naam ontleent aan een getijdenboek dat wordt bewaard in de Biblioteca Nazionale Marciana in Venetië (ms It I 35). Deze groep wordt gekenmerkt door een haast overdadige versiering, met gebruikmaking van de Gent-Brugse strooiranden. De belangrijkste meester van deze groep is de Meester van Cornelis Croesinck (zie aldaar). Daarnaast behoren ook de Meesters van Catharina van Wassenaer tot deze groep (zie aldaar). Deze groep telt inmiddels 27 handschriften.

3.Robinson groep, zo genoemd naar een klein handschrift dat zich voorheen in de Robinson collectie te Londen bevond (thans Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert Catalogus Leuchtendes Mittelalter VI (1994), nr. 40). De stijl van deze werken vormt haast een parodie op zichzelf, met bolle, uitpuilende gezichten en zeer zware schaduwen rond de ogen. De groep omvat 13 handschriften.

4.Margaret van Oostenrijk-groep,/Zuidelijke Groep, zo genoemd naar het zogenaamd voor haar gemaakt getijdenboek (Londen, Sotheby’s 17 juni 2003, lot 36), wellicht gemaakt in de Zuidelijke Nederlanden, en daarom ook wel genoemd: Zuidelijke Groep. Dit waarschijnlijk in Utrecht rond 1510 verluchtte getijdenboek bevat een opmerkelijk groot aantal miniaturen (meer dan 135) en valt met name op door de in grote gevarieerdheid uitgevoerde randen. De catalogus van Sotheby’s spreekt van een volledige galerij van laatmiddeleeuwse schilderkunst, opgenomen in een enkel boek. De groep telt 10 handschriften.

5.Engelse groep, waarbij de stijl van de Zwarte-Ogen Meesters ook in Engeland navolging vond. Een van de handschriften van deze groep is een in Keulen bewaard gebleven graduaal (ms bu 93).

6.De Croesinck-groep die zijn naam ontleend aan een voormalige bezitter van een getijdenboek dat nu bewaard wordt in New York (Pierpont Morgan Library, ms M.1078). Klazina Broekhuysen bracht zeven handschriften onder in deze groep. Twee meesters kregen een eigen noodnaam namelijk de Meester van Cornelis Croesinck en de Meester van de heiligenfiguren.

7. De Chillicothe-groep bevat slechts vier handschriften die kunnen toegewezen worden aan twee meesters: de Meester van de ovale Vrouwenkoppen en de Meester van de Chillicothe Passie. De groep werd genoemd naar een getijdenboek in de McKell Library in Chillicothe (Ohio) (McKell 15).

Zowel de tijd waarin de Zwarte-Ogen Meesters werkten als de plaats waar zij hun activiteiten uitoefenden is slechts bij benadering te bepalen. De handschriften zijn of kunnen worden gedateerd tussen ongeveer 1490 en 1515. De meeste groepen werkten in het graafschap Holland, maar ook Vlaanderen (groep 4) en Engeland (groep 5) behoorden uiteindelijk tot hun werkterrein. Voorts werkte minimaal 1 Zwarte-Ogen Meester in Keulen (zie Broekhuijsen & Korteweg 1989).

Baltimore, Walters Art Gallery, Ms W 175
f. 115v: Kruisiging (detail)

Antwerpen, Museum Plantin-Moretus

Ms 14.7 getijdenboek, Noord-Nederland, 1489 (groep 1)

literatuur:

  • Byvank/Hoogewerff 1925, nrs. 161
  • Brussel 1971, nr. 77
  • Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3
  • Broekhuijsen 2009, cat. nr. 2
  • Watteeuw & Reynolds 2013, nr. 51

Ms 14.12 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1480-1500 (groep 2)

literatuur:

  • Byvank/Hoogewerff 1925, nr. 160
  • Brussel 1971, nr. 76
  • Den Haag 1980, p. 193
  • Nijmegen 1984, nr. 26
  • Broekhuijsen 2009, cat. nr. 16
  • Watteeuw & Reynolds 2013, nr. 49

Baltimore, Walters Art Gallery

Ms W 175 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1500 (groep 2)

literatuur:

  • De Ricci 1935-1940, I, p. 777, nr. 129

Bloomington, University of Indiana, Lilly Library

Ricketts ms 133, 1491 (groep 1)

literatuur:

  • Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

Brussel, Koninklijke bibliotheek

Ms IV 216 getijdenboek, ca 1490 (groep 1)

literatuur:

  • Brussel 1971, nr. 53
  • Utrecht/New York 1989, nr. 100

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek

Ms 76 F 31, getijdenboek (groep 1, samen met 1 van de Meesters van Hugo Jansz. Van Woerden en andere verluchter

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 286

Voor verdere literatuur zie onder: Meesters van Hugo Jansz. Van Woerden

Ms 76 G 9 getijdenboek (groep 2), Noord-Nederland, ca 1490

literatuur:

  • Vogelsang 1899, p. 30, 90, 112
  • Byvank/Hoogewerff 1925, nr. 179
  • Byvanck 1931 (1), p. 40
  • Byvanck 1937, p. 111, 136, 137
  • Den Haag 1950, nr. 55
  • Enschede 1950, nr. 52
  • Brussel 1971, nr. 55
  • Den Haag 1980, p. 193
  • Den Haag 1983, nr. 74
  • Gouda 1986, nr. 306
  • König 1989 (1), p. 258

Ms 76 G 16 (groep 1) getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1490

literatuur:

  • Vogelsang 1899, p. 30, 90, 112
  • Byvank/Hoogewerff 1925, nr. 162
  • Byvanck 1931 (1), p. 40
  • Byvanck 1937, p. 111, 137
  • Den Haag 1950, nr. 51
  • Enschede 1950, nr. 48
  • Brussel 1971, nr. 54
  • Den Haag 1980, nr. 79
  • Gouda 1986, nr. 307
  • Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

Ms 78 A 32 (Zuidelijke Groep) koorboek-psalter, Noord-Nederland, ca 1521

literatuur:

  • Broekhuijsen 2009, cat nr. 74

Ms 135 E 19 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1490-1495 (groep 2)

literatuur:

  • Den Haag 1980, nr. 77
  • Utrecht/New York 1989, nr. 102

Ms 135 E 45 Bezborodko getijdenboek, Noord-Nederland, 1490 (groep 1)

literatuur:

  • Den Haag 1980, nr. 78
  • Utrecht/New York 1989, p. 285

BPH 2 getijdenboek, Zuid-Holland, 1491, verluchting door de Meesters van het Bezborodko Getijdenboek: alle miniaturen m.u.v. de 3 miniaturen op p. 210, 236 en 266, welke geschilderd zijn door de Meester van James 146 (groep 1)

literatuur:

  • Broekhuijsen & Korteweg 1989, p. 66, 75
  • Utrecht/New York 1989, nr. 99
  • Broekhuijsen 1991, p. 403, 405-6
  • Broekhuijsen 2009, cat. nr. 1
  • Amsterdam 2009, nr. 19

BPH 63 Getijdenboek (groep 2), Utrecht, 1491

literatuur:

  • Broekhuijsen & Korteweg 1989, p. 68
  • König 1989 (1), nr. 41
  • Broekhuijsen 2009, cat. nr. 44
  • Amsterdam 2009, nr. 20

BPH 151 getijdenboek, Utrecht, ca 1460-70: de Meester van Gijsbrecht van Brederode; Noord-Nederland, ca 1510: toegevoegde miniaturen door een van de Meesters van de Zwarte Ogen (groep 4)

literatuur:

  • Sotheby’s 18 juni 1991, lot 135
  • Wüstefeld 1993, p. 143, 221, nt. 22
  • Broekhuijsen 2009, nr. 64
  • Amsterdam 2009, nr. 2

Keulen, Erzbischöfliches Diözesan-Museum

Ms Bu 93 graduaal, Engeland, ca 1500 (groep 5)

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 286

Kopenhagen, Koninklijke bibliotheek

Ms GL kgl saml 1607 qu getijdenboek, ca 1500-1510 (groep 4)

Leiden, Universiteitsbibliotheek

Ms BPL 3091 getijdenboek van Catharina van Wassenaer (groep 2) (1 los blad met 2 miniaturen in Londen, Sotheby’s, 18 juni 1991, lot 39), Noord-Nederland, ca 1514

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 286
  • Sotheby’s 18 juni 1991, in lot 39

Leeds, University Library

Brotherton Collection ms 7 getijdenboek, ca 1500-1510 (groep 4; samen met Meester van het Adair getijdenboek)

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, nr. 97

Londen, British Library

Ms add 19917 handschrift (groep 2), Noord-Nederland, ca 1490

literatuur:

  • Den Haag 1980, p. 193
  • König 1989 (1), p. 258

Ms add 20859

literatuur:

  • Den Haag 1980, p. 193

Ms Harley 2838 Speculum humanae salvationis, Londen, ca 1500 (groep 5)

literatuur:

  • London 2011-2012, nr. 38

Ms Royal 2 B XIII gospel lectionarium, Londen, 1508 (groep 5)

literatuur:

  • London 2011-2012, nr. 42

Londen, Robinson Collection

Gebedenboek (groep 3)

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 286

Londen, Sotheby’s

Catalogus 18 juni 1991, lot 39 Los blad met 2 miniaturen, rectozijde: hl. Hieronymus, versozijde: hl. Hubertus, afkomstig uit het getijdenboek van Catharina van Wassenaer, thans Leiden, Universiteitsbibliotheek, Noord-Nederland, ca 1514

literatuur:

  • Sotheby’s 18 juni 1991, lot 39

Catalogus 18 juni 2002, lot 59 getijdenboek, met f. 89v pinksteren, 109r kruisiging, 148r laatste oordeel en 173v zielen in het hellevuur, Noord-Nederland, ca 1490-1500

literatuur:

  • Sotheby’s 18 juni 2002, lot 59

Catalogus 17 juni 2003 (Ritman, 3) Lot 36 Zogenaamde Getijdenboek van Margaret van Oostenrijk, Noord-Nederland, waarschijnlijk Utrecht, ca 1510 (groep 4)

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 286
  • Sotheby’s 17 juni 2003 (Ritman, 3), lot 36

New York, Pierpont Morgan Library

Ms G 5 getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1500

literatuur:

  • Den Haag 1980, p. 193

Ms M 156 getijdenboek, Utrecht, ca 1500

literatuur:

  • Den Haag 1980, p. 193

Ms M 1078 getijdenboek van Cornelis Croesinck en Hildegard van Alkemade, ca 1494

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, nr. 101

New York, Stillman Collection

Getijdenboek, Noord-Nederland, ca 1490

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, nr. 103

Oxford, Bodleian Library

Ms Buchanan f.1 (groep 1)

literatuur:

  • Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

Oxford, Christ Church

Ms 179 Ordinances van de Confraternity of the Immaculate Conception, Londen, ca 1503-1517 (groep 5)

literatuur:

  • London 2011-2012, nr. 39

Princeton, University Library

Ms Garrett 53 (groep 1)

literatuur:

  • Broekhuijsen 1991, p. 403, nt. 3

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert

Catalogus Leuchtendes Mittelalter VI (1994), nr. 40 passionaal, Noord-Nederland, ca 1476 (groep 3), bevat 30 paginagrote miniaturen en 32 grote initialen, bevond zich in de verzameling Robinson, waarmee dit handschrift naamgevend is voor deze groep

literatuur:

  • Robinson catalogus 1953, Rare Books and Manuscripts, p. 136-8
  • Utrecht/ New York 1989, p. 286
  • Sotheby’s 23 juni 1992, lot 82
  • König 1994, nr. 40

Stockholm, Kungliga Bibliotek

Ms A 230 (groep 1)

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 285

Utrecht, Universiteitsbibliotheek

Ms 3 A 2 Weesper Missaal, Noord-Nederland, ca 1490

literatuur:

  • Van der Horst 1989, nr. 119

Venetië, Biblioteca Nazionale Marciana

Ms It. I 35 handschrift (groep 2), Noord-Nederland, ca 1490

literatuur:

  • Utrecht/New York 1989, p. 285

Londen, British Library, ms. Harley 2838, f. 5r: Adam en Ark van Noach

Literatuur

  1. Vogelsang 1899, p. 30, 90, 112
  2. Byvank/Hoogewerff 1925, nrs. 160, 161, 162, 179
  3. Byvanck 1931 (1), p. 40
  4. De Ricci 1935-1940, I, p. 777, nr. 129
  5. Byvanck 1937, p. 111, 136, 137
  6. Den Haag 1950, nrs. 51, 55
  7. Enschede 1950, nrs. 48, 52
  8. Robinson catalogus 1953, Rare Books and Manuscripts, p. 136-8
  9. Brussel 1971, nrs. 53, 54, 55, 76, 77
  10. Den Haag 1980, nrs. 77, 78, 79
  11. Den Haag 1983, nr. 74
  12. Nijmegen 1984, nr. 26
  13. Gouda 1986, nrs. 306, 307
  14. Broekhuijsen & Korteweg 1989, p. 66, 68, 75
  15. Utrecht/New York 1989, p. 285-286, nrs. 97, 99, 100, 101, 102, 103
  16. Van der Horst 1989, nr. 119
  17. König 1989 (1), nr. 41, p. 252-258
  18. Broekhuijsen 1991
  19. Sotheby’s 18 juni 1991, lots 39, 135
  20. Sotheby’s 23 juni 1992, lot 82
  21. König 1994, nr. 40
  22. Broekhuijsen 1997
  23. Sotheby’s 18 juni 2002, lot 59
  24. Sotheby’s 17 juni 2003 (Ritman, 3), lot 36
  25. Broekhuijsen 2009, cat. nrs. 1, 2, 16, 44, 64
  26. Amsterdam 2009, nrs. 2, 19, 20
  27. London 2011-2012, nrs. 38, 39, 42
  28. Watteeuw & Reynolds 2013, nr. 49, 51

Londen, British Library, ms. Harley 2838, f. 4v: zondeval en verdrijving uit paradijs f. 33v: mond van de hel en Mozes f. 34r: Abraham en Lot