Vaticaanstad, Biblioteca Apostolica Vaticana
Ms Urb Lat 2, f. 174v: marteldood van 7 heiligen (detail) door Attavante degli Attavanti

Attavante degli Attavanti

(ook: Attavante di Gabriello di Vante di Francesco di Bartolo degli Attavanti, of: Vante di Gabriello di Vante Attavanti)

Italiaans boekverluchter, geboren te Valdelsa in 1452, overleden 1517, werkzaam in Florence aan de Via Fiesolina.

Attavante degli Attavanti was waarschijnlijk leerling van Andrea del Verrocchio. Folio 104v uit New York, Pierpont Morgan Library, ms. M 14 laat een David zien met eenzelfde houding en gebaar als het beeld van David door Verrocchio; zo ook de afbeelding van Iohannes Corvinus in Budapest, Staatsbib. 417, f 2r; zie Csapodi 1969, plaat VI en Plotzek 1987, p. 161, alsmede de David in het Getijdenboek van Ippolita Maria Sforza (deel in Londen, Sotheby’s 16 juni 1997 (Beck), lot 30, afb. aldaar.

01d31cffa7-3Lissabon, Arquivos Nacionais, Torre do Tombo
Ms 161 (detail)

Attavante onderging ook invloeden van Ghirlandaio en Pollaiuolo. Attavante was een van de meest gevraagde kunstenaars van zijn tijd. Hij werkte eerst voor Florentijnse en Italiaanse mecenassen en later voor buitenlandse prinsen, vorsten en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders. Tot zijn opdrachtgevers behoorden graaf Federigo da Montefeltro, bisschop Thomas James of Dol, koning Matthias Corvinus van Hongarije (voor wie hij na 1483 bijna exclusief werkte) en koning Manuel van Portugal. Het missaal dat Attavante verluchtte voor Thomas James of Dol bevat op folio 6v een signatuur in de rand onder het middendeel van de miniatuur dat luidt als volgt: “Actavante de Actavantibus de Florentia hoc opus illuminavit (A) D MCCCCLXXXIII”.

d80c9aa4cd-f 20v visitatieLonden, British Library
Ms Yates Thompson 30, f. 20v: visitatie

76c8939b46-f 149vVenetië, Biblioteca Marciana
lat XIV. 35 (=4054), f. 149v

 

Wellicht is een drietal handschriften dat bewaard wordt in de bibliotheek van de Hongaarse academie voor wetenschappen te Budapest aan te merken als jeugdwerken van Attavante (Berkovits 1965). Aan het einde van zijn loopbaan werd hij door paus Leo X naar Rome geroepen voor wie hij een prachtig “Preparatio ad missam pontificalem” verluchtte (thans New York, Pierpont Morgan Library, ms. h 6).
Het werk van Attavante is zeer decoratief. Zijn meesterwerk is de Urbino bijbel, met zijn prachtige kleuren. Voorts werkte hij mee aan het meest weelderige en kostbare handschrift van het 15e eeuwse Florence, de zevendelige bijbel (met als achtste band de Posttillea van Nicholas van Lyra) die in opdracht werd gegeven door koning Manuel van Portugal (thans Lissabon, Nationale Archieven). Het contract met Attavante voor deze opdracht werd getekend op 23 april 1494. De tekst van dit contract werd voor het eerst gepubliceerd door Milanesi 1901 en treffen we ook aan in Alexander 1993, p. 181-2.

9f7c53fb72-ms 161 afb 1 door attavante

Lissabon, Arquivos Nacionais, Torre do Tombo
Ms 161

Attavante signeerde regelmatig zijn werken, zo ook buiten de reeds genoemde signaturen bijvoorbeeld een De nuptiis Mercurii et Philologiae, thans in Venetië, Biblioteca Marciana, waar op folio 1 te lezen staat: “Attavantes Florent. Pinxit“.

Het Missale Romanum van Matthias Corvinus

Onder het boekenbezit van Matthias Corvinus was het beroemde handschrift het Missale Romanum.
Matthias Corvinus was zo onder de indruk van het werk van Attavante en zijn medewerkers dat hij de miniaturist in 1483 tot hofleverancier benoemde. Van 1485 tot 1487 werkte het atelier van Attavante aan het Missaal, dat een omvang kreeg van 431 perkamentbladen.
De bladen 1 – 6v zijn voor de kalender. Dan volgen twee later (in de 16e eeuw) tussengevoegde bladen met eedafleggingen. Dan het tijdeigen vanaf de 1ste zondag van de Advent tot de 25ste zondag na Pinksteren, het feesteigen van de heiligen en de vaste liturgie van de heiligen. Onderaan de bladen komt enkele keren het wapenschild van Matthias Corvinus voor, maar de meeste werden later overgeschilderd met het wapenschild van Filips II van Spanje. De vuurslag, symbool van de Bourgondische hertogen, werd op allerlei plaatsen bijgeschilderd. Toch zijn er nog wel wat versieringen overgebleven die aan Matthias herinneren. In de ondermarge van blad 411 vinden we twee medaillons met de beeldenaars van Beatrix en Matthias en in sommige zijmarges is een raaf met een ring in zijn bek geschilderd. Ook komen andere Corvinussymbolen voor, zoals de bijenkorf, de raaf en de ring.

De vervaardiging van het handschrift is het werk geweest van een aantal miniaturisten van het atelier van Attavante. Twee bladen met paginagrote miniaturen, 8v (Incipit – de titelbeschrijving van het missaal met links en rechts resp. de beeltenissen van Matthias en Beatrix) en 206 (Het Laatste  Oordeel), heeft Attavante persoonlijk gesigneerd, teken dat deze geheel van zijn hand zijn, evenals naar alle waarschijnlijkheid de miniaturen op de tegenoverliggende bladen 9 (David) en 205 (De Kruisiging).

De bladgrote miniaturen op blad 286 aan het begin van het Feesteigen der Heiligen (Christus roept de discipelen Petrus en Andreas) en 357 (Allerheiligen) zijn waarschijnlijk van ateliermedewerkers.

Het Missale Romanum werd het een van de pronkstukken van de Bibliotheca Corviniana. Het wordt gezien als een absoluut meesterwerk van de miniatuurkunst aan het einde van de 15de eeuw. Matthias liet het Missale Romanum van Attavante in 1488/89 kopiëren in door de miniaturist Franciscus de Castello Ithallico de Mediolana (uit Milaan). Dit missaal behoort nu tot de handschriftenschat van de Apostolische Bibliotheek van het Vaticaan (Urb. Lat.110).

Na de slag bij Mohács was Hongarije een rijk in verwarring. De opvolging van de bij die slag om het leven gekomen koning Lajos II werd het teken voor onderlinge rivaliteit tussen diverse groepen. Na een kort regentschap ontvluchtte Lajos’ echtgenote koningin Maria, die een zuster was van keizer Karel V, naar de Zuidelijke Nederlanden met medeneming van een deel van de boekenschat uit Matthias Corvinus’ bibliotheek. Daarbij was ook het Missale Romanum.

Onzeker is waar het Missaal toen werd ondergebracht. In de 16e-eeuwse inventarislijsten van de verschillende bibliotheken komt het niet voor. Omdat het een handschrift was voor religieus gebruik is het mogelijk dat het deel heeft uitgemaakt van de bibliotheek van de hofkapel. Daarvan bestaat echter geen inventarislijst uit Maria’s regentschap. Wel werd het wapenschild van Matthias Corvinus overgeschilderd met het wapenschild van de Habsburgse vorsten. Toen Maria in 1556 naar Spanje vertrok, nam zij in ieder geval het Missaal niet mee.

Na het overlijden van Maria in 1558 erfde Filips II het Missaal Hij was zeer getroffen door de schoonheid van het handschrift en daarom gaf hij het een speciale bestemming. Voortaan zou elke nieuwe landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden op dit Missaal de eed afleggen. Tot aan de Franse Revolutie bleef dit gebruik in stand.

Tijdens de Franse overheersing werd het Missaal, net als veel andere kunstschatten, naar Parijs gebracht. Daar vond het onderdak in de Bibliothèque Nationale. Na de val van het Keizerrijk besliste het Congres van Wenen in 1815 dat het kostbare werk teruggegeven moest worden aan de Librije van Bourgondië, nu deeluitmakend van de Koninklijke Bibliotheek van België Albert I in Brussel. Niet bekend is of er toen gedacht is aan overbrenging naar Hongarije, dat in die tijd deel uitmaakte van het Oostenrijkse keizerrijk. Tenslotte hoorde het Missaal eigenlijk thuis in Boedapest.

Wanneer de originele band van het missaal is vervangen, is niet bekend. De laatste binding in een rode schapenleren band met goudstempeling op de rug en platten in neorenaissancestijl dateerde van de late 19e eeuw. De schutbladen waren van imitatie textielpapier met gestileerde bloem-motieven in wit, rood, groen en blauw.

Door de krappe binding werd grote spanning uitgeoefend op de katernen, waardoor de grote perkamenten folio’s en de inkten en pigmenten in de loop der jaren beschadigingen hadden opgelopen. Om het kostbare werk weer in goede staat te brengen werd midden 1993 begonnen met een grote restauratie. Dat was de kans om het Missaal integraal tentoon te stellen in de Nassaukapel, onderdeel van de Koninklijke Bibliotheek van België. Ter gelegenheid van de restauratie en de tentoonstelling werd een verslag over de lotgevallen van het handschrift en de invloed van de renaissance in Hongarije onder koning Matthias Corvinus samengesteld en als Dossier 1 door de KB uitgegeven (is Horemans 1993).

b53c4aa87c-f 205v kruisigingBrussel, Koninklijke Bibliotheek
ms 9008, f. 205v: kruisiging

2246e8a88a-1Budapest, Staatsbibliotheek
Sb clmae 417, frontispice

32d9b5e31c-f 1rParijs, Bibliothèque Nationale
Ms lat 1767, f. 1r

Catalogus

Brussel, Koninklijke Bibliotheek

Ms 9008 missaal voor Matthias Corvinus, 1485-1487

literatuur:

  • Delaissé 1959, nr. 49
  • Csapodi 1969, p. 39, 92, 94, 96, plates I-III
  • Boedapest 1990, nr. 34
  • Horemans 1993

Budapest, Bibliotheek van de Hongaarse Academie van Wetenschappen

Cod lat 2 M. Tullius Cicero, Orationes in Verrem, jaren 1460, wellicht een jeugdwerk

literatuur:

  • Berkovits 1965

Cod lat 3 Pseudo-Clemens Romanus, Itinerarium, jaren 1460 wellicht een jeugdwerk

literatuur:

  • Berkovits 1965

Cod lat 8 Silius Italicus, De secundo bello Punico, jaren 1460 wellicht een jeugdwerk

literatuur:

  • Berkovits 1965

Budapest, Staatsbibliotheek

Sb clmae 345 Damascenus, Sententiae, Florence, ca 1485-90 lit: Berkovits 1965||Boedapest 1990, nr. 79

Sb clmae 346 Chrysostomus, Homiliae in Epistolas S. Pauli, Florence, ca 1485-90 lit: Berkovits 1965||Boedapest 1990, nr. 65

Sb clmae 417 Philostratus, Heroica (vroeger Wenen, ONB), ca 1488-90, volgens Berkovits 1965 verlucht door Attavante, volgens Csapodi 1969 door Boccardino Vecchio lit: Berkovits 1965||Csapodi 1969, p. 46, 102, plate VI

Cambridge, Fitzilliam Museum

Ms 154 getijdenboek, Florence, ca 1490 verluchting door Attavante en Meester van de Hamilton Xenophon

literatuur:

  • James 1895 (1), p. 349-50, pl. XVIIb (fol. 13v)
  • D’ Ancona 1914, p. 650
  • Cambridge 1966, nr. 98
  • Garzelli & De la Mare 1985, I, p. 161, 242, II, figs. 499 (fol. 147v), 839 (fols. 13v-14r), 843 (fol. 84v)
  • Cambridge 1989 – 1990, nr. 80
  • Cambridge 2005, nr. 104

MS 154Cambridge, Fitzilliam Museum
Ms 154, f. 13v-14r: annunciatie en geboorte

Cleveland, Cleveland Museum of Art

Ms 2003.173 los blad uit een graduaal met de Geboorte in een initiaal P, Florence, ca 1500 door Attavante en Werkplaats

Florence, Biblioteca Laurenziana

Corale 4 missaal, 1506

PLUT 12, cod 10 Augustinus, in de stijl van Attavante lit: Csapodi 1969, p. 112||Boedapest 1990, nr. 44

PLUT.15. cod 15,16.17 Psalter en Nieuw Testament, Florence, 1489-90, met name bekend om de verluchting van de 2 bladen aan het begin van het 3e deel door de gebroeders di Giovanni; 2e deel niet verlucht; verluchting 1e deel begonnen door Attavante lit: Csapodi 1969, p. 52, 116, 118||Boedapest 1990, nrs. 25-27

PLUT 68, cod 19 Appianus, in de stijl van Attavante lit: Csapodi 1969, p. 122

PLUT 73, cod 39 Ficinus, Marsilius, Florence, 1488-1489, in de stijl van Attavante lit: Csapodi 1969, p. 124||Boedapest 1990, nr. 19
Acquisti e doni 233 Domitius Calderinus, Commentarii, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 126||Boedapest 1990, nr. 136

Frankfurt, Stadt- und Universitätsbibliothek

LM 51

Le Havre, Musée des Beaux-Arts André Malraux

Losse miniatuur met de Kruisiging, afkomstig uit Missaal van bisschop Thomas James of Dol, Florence, 1483-4 (handschrift zelf in Lyon, Bibliothèque Municipale) lit: London-New York 1994-1995, nr. 3b

Lissabon, Arquivos Nacionais, Torre do Tombo

Ms 161 7-delige bijbel met de Postillae van Nicholas van Lyra (1 vol.), Florence, 1494-1497 in opdracht van koning Manuel van Portugal lit: D’Ancona 1914, I, p. 81, 84, 91, 100-1, pl. XCIX; II, nr. 1579||Levi D’Ancona 1962, p. 256-7||Garzelli & De la Mare 1985, p. 233-4, 480, 507, 518, 535, figs. 821-831||Alexander 1993, p. 53, 181-2|| London-New York 1994-1995, nr. 1||Grebe 2007, p. 14

Londen, British Library

Ms Yates Thompson 30 Getijdenboek van Laudomia de’Medici, Florence, 1502, verluchting door Boccardino il Vecchio: f. 1-12, 27v, 30v, 31, 34, 44v, 66v, 67, 82v, 83, 112, 117v, 118; Attavante degli Attavanti: f. 14, 20v; Mariano del Buono: f. 45; Stefano Lunetti: ff. 37, 39v, 40, 60v, 61 lit: Garzelli & De la Mare 1985, I, p. 244, 343-4 en II, pl. 1062, 1063, 1065, 1067-1069||Sotheby’s 23 juni 1998, p. 74

Londen Sotheby’s

Catalogus 16 juni 1997 (Beck) Lot 30 Getijdenboek van Ippolita Maria Sforza (ander deel in Turijn, Biblioteca Reale, ms. Varia 89), Florence, ca 1480-1488 lit: Keulen 1987, nr. 46||Sotheby’s 16 juni 1997 (Beck), lot 30

Lyon, Bibliotheque municipale

Ms 5123 Missaal van bisschop Thomas James of Dol, Florence, 1483-4 (losse miniatuur met Kruisiging in Le Havre) lit: Leroquais 1924, III, p. 223-5||Bénédictins de Bouveret 1965 (I), p. 8, nr. 63||London-New York 1994-1995, nr. 3a

Milaan, Biblioteca Trivulziana

Ms 818 Pomponius Porphyrio, Commentaria, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 142||Boedapest 1990, nr. 142

Modena, Biblioteca Estense

Cod lat 391 Miscellanea, Florence, 1487 lit: Csapodi 1969, p. 144||Boedapest 190, nr. 72
Cod lat 425 Ammianus Marcellinus, Rerum gestarum libri, Florence, 1488 lit: Csapodi 1969, p. 148||Boedapest 1990, nr. 104
Cod lat 432 Thomas Aquinas, Commentaria in Librum I. Sententiarum, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 150||Boedapest 1990, nr. 85
Cod lat 435 Dyonisius Halicarnasseus, De originibus Romanorum, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 152||Boedapest 1990, nr. 92
Cod lat 436 Augustinus, Opera, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 154||Boedapest 1990, nr. 45
Cod lat 439 Ambrosius, Opera, Florence, ca 1485-1490 lit: Boedapest 1990, nr. 47
Cod lat 441 Georgius Merula, Opera, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 160||Boedapest 1990, nr. 141
Cod lat 448 Gregorius Magnus, Dialogi, Florence, ca 1488-1490 lit: Csapodi 1969, p. 166||Boedapest 1990, nr. 58

New York, Pierpont Morgan Library 

Ms H 6 Preparatio ad missam pontificalem, Rome, 1520

New York, Pierpont Morgan LibraryMs H 6 (detail)

literatuur:

  • New York 1964, nr. 35
  • New York 1984, nr. 51
  • London-New York 1994-1995, nr. 4

Ms M 14 getijdenboek, Florence, ca 1490

literatuur:

  • De Ricci 1937, II, p. 1367
  • Harrsen 1953, nr. 73, pl. 45

Olomouc, Staatsarchief

Cod lat C.O. 330 Leon Battista Alberti, De re aedificatoria, Florence of Buda, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 198||Boedapest 1990, nr. 200

Parijs, Bibliothèque Nationale
Ms lat 1767 Ambrosius, Sermones, Florence, ca 1488-1489 in de stijl van Attavante lit: Csapodi 1969, p. 202||Boedapest 1990, nr. 48
Ms lat 8834 Claudius Ptolemaeus, Geographia, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 212||Boedapest 1990, nr. 178
Ms lat 16839 Hieronymus, Breviarium in Psalmos David, Florence, 1488 lit: Csapodi 1969, p. 214||Boedapest 1990, nr. 66
Praag, Universiteitsbibliotheek
Ms VIII H 73 Thomas van Aquino, Commentaria, Florence, ca 1485-1490 lit: Boedapest 1990, nr. 20
Privé-verzamelingen
Officium mortuorum en psalmes penitentiales, Florence, ca 1480 lit: Turijn 1985, p. 60-1
Rome, Biblioteca Corsiniana
Ms 612 Tommaso Sardi, Anima peregrina lit: Salmi 1955, pl. XLVIII
Sint Petersburg, Hermitage
Ms Basilewski 440
Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek
Cod theol. Et phil. 152 Augustinus lit: Csapodi 1969, p. 262||Boedapest 1990, nr. 43
Toledo (Ohio), The Toledo Museum of Art, Fredrick B. en Kate L. Shoemaker Fund
1939.501 Losse samengestelde miniatuur met de Maagd en Kind door Simon Marmion en de randen door Attavante Attavanti, resp. Frankrijk, eind 15e eeuw en Italië, begin 16e eeuw Voor literatuur zie onder Simon Marmion
Torun
Cod lat R fol 21-107 Naldus Naldius lit: Csapodi 1969, p. 264||Boedapest 1990, nr. 1
Turijn, Koninklijke bibliotheek
Officium sanctissimae crucis lit: Turijn 1985, p. 217
Vaticaan Stad, Biblioteca Apostolica Vaticana
Ms urb lat 1, 2 Urbino-bijbel voor Federigo da Montefeltro, Urbino, ca 1476-1478, verluchting door Francesco di’Antonio del Chierico, Francesco Rosselli: ms urb lat 1: f. 1v, 6v en ms urb lat 2: f. 1v; Attavante degli Attavanti: ms urb lat 1: f. 55v, 207r en ms urb lat 2: f. 2r, 31v, 160r, 174v, 283r; Biago d’Antonio: ms urb lat 1: f 87v, 97v en ms urb lat 2: f 89r, 151v, 304v; Eerste Meester van de Fresco’s van het Oratorium van San Martino in Florence: ms urb lat 1: f 125r, 138r, 167r, 196v, 201r, 224r en ms urb lat 2: f 5r, 141v, 250r; Meester van de Hamilton Xenophon en anderen lit: Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 328-35||Italian Libraries 1997, p. 206,7||Walther 2001, p. 374-377
Ms urb lat 112 Breviarium, 1487-92 lit: Csapodi 1969, p. 236-251||Boedapest 1990, nr. 28||Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 370-5||Walther 2001, p. 392-3
Venetië, Biblioteca Marciana
Ms lat XIV. 35 (=4054) Martianus Capella, De nuptiis Mercurii et Philologiae
Venetië, Biblioteca Nazionale di San Marco
Ms 4054 Martianus Capella, De nuptiis Mercurii et Philologiae, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 276-8|| Boedapest 1990, nr. 208||Italian Libraries 1997, p. 224-5
Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek
Cod lat 653 Augustinus, in stijl van Attavante lit: Csapodi 1969, p. 312||Boedapest 1990, nr. 42
Cod lat 654 Hieronymus, Commentaria in Ezechielem, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 314||Boedapest 1990, nr. 67
Cod lat 656 Theohylactus, Commentaria Athanasii in Epistolas St. Pauli, Florence, ca 1485-1490 lit: Csapodi 1969, p. 316||Boedapest 1990, nr. 86
Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek
Cod Guelf 2 aug 4 Synesius Platonicus Cyreneus, Liber, De vaticinio somniorum (en) Marsilio Ficino, Epistolarum libri III en IV, Florence, 1484/5 werkplaats Attavante degli Attavanti lit: Csapodi 1969, p. 358||Wolfenbüttel 1989, p. 230-1||Boedapest 1990, nr. 14
Cod Guelf 10 aug 4 Priscianus Lydus, In Theophrastum Metaphrasis de sensu et de phantasia, Florence, 1487-1489 (werkplaats) lit: Csapodi 1969, p. 362||Wolfenbüttel 1989, p. 234-5||Boedapest 1990, nr. 13
Cod Guelf 43 aug 2 Bartholomaeus Fontius, Opera (cum praefatione ad Matthiam regem Hungariae), Florence, ca 1488 lit: Csapodi 1969, p. 346|| Wolfenbüttel 1989, p. 236-9||Boedapest 1990, nr. 209

MS 154Cambridge, Fitzilliam Museum
Ms 154, f. 84v-85r: Davis en Goliath – koning David in gebed

Literatuur

James 1895 (1), p. 349-50, pl. XVIIb (fol. 13v)
Milanesi 1901, p. 164-166
D’Ancona 1914, I, p. 89-102, 650; II, p. 701-807, nn. 1431-1599; I, p. 81, 84, 91, 100-1, pl. XCIX, II, nr. 1579
Leroquais 1924, III, p. 223-5
Colnaghi 1928, p. 23-24, n. 123
Dos Santos 1930, p. 19-21, pl. XXIII-XXIV
De Ricci 1937, II, p. 1367
Harrsen 1953, nr. 73, pl. 45
Salmi 1955, p. 53 en plaat XLVIII
Delaissé 1959, nr. 49
Levi D’Ancona 1962, p. 256-7
New York 1964, nr. 35
Bénédictins de Bouveret 1965 (I), p. 8, nr. 63
Berkovits 1965, p. 32-33, 49-58, 121-132
Cambridge 1966, nr. 98
Csapodi 1969
Levi D’Ancona 1969, p. 25, 254-259
New York 1984, nr. 51
Turijn 1985, p. 60-61, 217
Garzelli & De la Mare 1985, p. 233-4, 480, 507, 518, 535, figs. 821-831 ; I, p. 244, 343-4 en II, pl. 1062, 1063, 1065, 1067-106; I, p. 161, 242, II, figs. 499 (fol. 147v), 839 (fols. 13v-14r), 843 (fol. 84v)
Keulen 1987, nr. 46
Bologna 1988, p. 185
Wolfenbüttel 1989, p. 230-1, 234-5, 236-9
Cambridge 1989 – 1990, nr. 80
Boedapest 1990, nrs. 1, 13, 14, 19, 20, 25-27, 34, 42, 43, 44, 45, 47, 48, 59, 65, 66, 67, 72, 79, 85, 86, 92, 104, 136, 141, 142, 178, 200, 208, 209
Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 328-35, 370-5
Horemans 1993
Alexander 1993, p. 53, 181-2
Kanter 1994, p. 274
London-New York 1994-1995, nrs. 1, 3a, 3b, 4
Italian Libraries 1997, p. 206-207, 224-225
Wieck 1997, p. 94
Sotheby’s 16 juni 1997 (Beck), lot 30
Sotheby’s 23 juni 1998, p. 74
Walther 2001, p. 374-377, 392-393
Cambridge 2005, nr. 104
Grebe 2007, p. 14
Bradley 1887-1889, I, p. 74-80
Thieme-Becker 1907-1950
D’Ancona & Aeschlimann 1949, p. 15-16

33ed91d3dd-2Vaticaan Stad, Biblioteca Apostolica Vaticana
Ms urb lat 112, f. 7v

6c125b3a27-f 2rParijs, Bibliothëque Nationale
Ms lat 16839, 1r