New York, Pierpont Morgan Library, ms H 8, f. 173: Doop in de Jordaan en Johannes de Doper predikend

Jean Poyer

Direct link to:

the Hours of Henry VIII in de Pierpont Morgan Library

Getijdenboek van Charles Quint in de Biblioteca Nacional in Madrid

Frans boekverluchter, geboren ca. 1445 en overleden in of voor 1503, wonend en werkend in Tours vanaf in ieder geval 1483, maar misschien al wel vanaf 1465, tot in ieder geval 1498. Voorheen werd de naam Poyer gespeld als Poyet, maar sinds het bronnenonderzoek verricht door Hofmann 2004 is duidelijk dat de ware naam van onze kunstenaar Poyer is. Poyer was een tijdgenoot en plaatsgenoot van Jean Bourdichon aan wie zijn werk veelal is toegeschreven. Pas recentelijk is zijn eigen persoonlijkheid als verluchter naar voren gekomen. In zijn tijd was hij bekend om zijn kennis van het perspectief. Als zijn meesterwerk wordt beschouwd het getijdenboek voor Henry VIII van Engeland (1491-1547), dat volgens de overlevering aan deze koning werd geschonken door keizer Karel V.

Jean Poyer: documentaire en literaire bronnen

Poyer’s naam komt voor in een document uit 1491 betreffende de betaling aan hem en zijn collega’s voor decoratieve werkzaamheden in verband met de ceremoniële binnenkomst in Tours van Anne van Bretagne als koningin van Karel VIII op 23 december van dat jaar. Uit de hierna aangehaalde tekst blijkt dat Poyer functioneerde als de impresario van in ieder geval de mysteriespelen, dat hij dag en nacht werkte en dat zijn inspanningen hogelijk werden gewaardeerd: “Item, audit Jehan Poyer, qui a Henry Lallement, peintres, la somme de XLII l(ivres); c’est assavoir la somme de XVI l(ivres).t(ournois). Qui leur fut promis pour leurs peines et sallaires d’avoir vacque durant le jeudi, vendredi, sabmedi et dimanche, jour et nuyt, a faire, diviser, ordonner et conduire tous lesdits misteres cydessus declerez, et la somme de XXXVI l(ivres). t(ournois). Pour les rembourser de plusieurs autres parties qu’ilz ont fournyes de leur mestier a faire lesditz misteres, oultre et pardessus les autres choses cydessus declereées, dont pour ce esté composé au dict Jehan Poyer ; pour ce, XLII livres. “

New York, Pierpont Morgan Library, ms H 8, f. 9r

(Vertaling : Item, aan de genoemde Jehan Poyer, alsmede aan Henry Lallemant, schilders, de som van 42 livres, dat wil zeggen de som van 16 livres tournois, hetgeen aan hen was beloofd voor hun werk en salaris gedurende donderdag, vrijdag, zaterdag en zondag, dag en nacht, betreffende het produceren, ontwerpen, plannen en managen alle hierboven beschreven mysteriespelen, en de som van 36 livres tournois voor hen om betalingen te verrichten aan de vele anderen die hen voorzagen van hun expertise in het vervaardigen van bedoelde mysteriespelen, naast en boven de andere zaken hierboven beschreven, welke zijn gemaakt door de genoemde Jehan Poyer; voor dit werk, 42 livres).

New York, Pierpont Morgan Library, Ms H 8, f. 13r

Poyer komt ook voor in een betaling uit de boekhouding van koningin Anna van Bretagne van 29 augustus 1497: “A Jehan Riveron, escripvain demourant a Tours, pour avoir escript, a la main, unes petites heures, que ladicte dame a faict faire, a l’usaige de Romme, et pour avoir fourny de velin … XIIIJ liv(res). A Jehan Poyet, enlumineur et historieur, demourant audict Tours, la somme de sept vingt treize livres trois sols tournoys, pour avoir faicts ès dites heures, vingt trois histoires riches, deux cens soixante et unze vignetes, et quinze cens verses ; par marché faict, avec lui, par ladicte Dame, laquelle somme de VIIxxXIIJ l(ivres).II s(ols).IIIJ d(eniers). Luy a este payée, baillée et délivrée comptant, par ce présent trésorier, par vertu desdits roolle et mandement, donc est faicte mention, ainsi qu’il appert par sa quittance, cy rendue, dattée le XXIX jour de aoust, l’an mil CCCC quatre vings et XVIJ, montant sembable somme de VIIxxXIIJ l(ivres). XIJ s(ols). III d(eniers). T(ournoys). Pour ce icy ladicte somme de VIIxxXIIJ l(ivres). III s(ols). III d(eniers). T(ournoys).

New York, Pierpont Morgan Library, ms H 8, f. 26r

(Vertaling: Aan Jehan Riveron, schrijver wonende in Tours, voor het schrijven, met de hand, van een klein getijdenboek, welke voornoemde dame (Anne van Bretagne) in opdracht had gegeven, ten gebruike van Rome, en voor het ter beschikking stellen van het perkament … 14 livres. Aan Jehan Poyet, verluchter en decorateur, wonende in het genoemde Tours, de som van 153 livres, 3 sols tournois, voor het vervaardigen in het genoemde getijdenboek van 23 rijke miniaturen, 271 randen en 1500 lijneindes; volgens contract tussen hem en de genoemde dame, dat is de som van 153 livres 3 sols en 4 deniers, welke betaald zijn, aan hem gepresenteerd en prompt afgeleverd door de kassier, enzovoort).

Ook in 1483 en 1498 komt de naam Poyer voor in documenten.

Daarnaast vinden we de naam van Jean Poyer ook terug in een aantal gedrukte vrijwel eigentijdse werken uit de 16e eeuw, waaronder een gedicht van Jean Lemaire de Belges in diens La Plaincte du Désiré (Lyon, 1509), in welk gedicht hij Jean Poyer in een adem noemt met Simon Marmion, Jean Fouquet, Rogier van der Weyden, Hugo van der Goes en Jan van Eyck:

Et si ie n’ay Parrhase ou Appelles

Dont le nom bruit par mémoires anciennes,

I’ay des esprits recents & nouvelets,

Plus ennoblis par leurs beaux pincelets

Que Marmion iadis de Valenciennes, Ou que Foucquet qui tant eut gloires siennes ;

Ne que Poyer, Roger, Hugues de Gand,

Ou Ioannes qui tant fut élégant. ‘’

(Vertaling :

En als er niet langer is Parrhasius of Apelles

Wiens namen weerklinken door oude herinneringen

Dan zijn er recente en nieuwe genieën

Veredeld door hun fijne toets

Zoals (Simon) Marmion, eens uit Valenciennes

Of (Jean) Fouquet die zelf zo beroemd was

Of (Jean) Poyer, Roger (van der Weyden), Hugo uit Gent (Hugo van der Goes),

Of Jan (van Eyck) wiens kunst zo verfijnd was.)

Jean Poyer in de kunsthistorische literatuur

De betaling uit het document uit 1497 (zie hierboven) werd in de 19e eeuw verbonden aan de beroemde Grandes heures van Anne van Bretagne (Parijs, Bibliothèque Nationale, ms. Lat. 9474). De omstandigheid dat de in het document opgegeven aantallen miniaturen, randen enzovoort niet overeenstemden met de aantallen gevonden in de Grandes heures weerhield schrijvers er niet van vol te houden dat de 1497-betaling deze Grandes heures betrof, zodat Poyer de artiest van dit prachtige handschrift zou moeten zijn. Pas in 1880 werd duidelijk dat niet Jean Poyer maar Jean Bourdichon de verluchter was van deze Grandes heures.

Een rond 1500 in Tours verlucht Getijdenboek (Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert, Leuchtendes Mittelalter V (1993), nr. 28, bevat op folio 95r een signatuur van Jean Poyer. De kraag van de centrale figuur in de afbeelding (staand links naast Job) bevat de signatuur: “IOAN.TURO(NEN)S(IS)”. Met deze “Johannes uit Tours” wordt klaarblijkelijk gedoeld op Jean Poyer, aldus König 1993, nr. 28, p. 470 en 480. Deze redenering wordt thans niet meer aanvaard, aldus Les Enluminures 2012, nr. 12, die de verluchter de naam Jean de Tours geven, en beschouwen als een lid van de werkplaats van Jean Poyer.

Catalogus

Baltimore, Walters Art Gallery

Ms W 295 getijdenboek, Tours, ca 1490-1500, Jean Poyer en werkplaats

literatuur:

  • Plummer 1982, p. 87
  • Wieck 1988 (2001), nr. 67, pl. 20
  • Randall 1992, nr. 185
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Ms W 430 getijdenboek, Tours, ca 1490-1500

literatuur:

  • Wieck 1988 (2001), nr. 68
  • Randall 1992, nr. 192
  • Avril & Reynaud 1993, p. 307, 314
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Ms W 459 los blad uit het Getijdenboek van Jean Lallemant l’Ainé, Tours, ca 1498

Zie verder onder Londen, British Libary, Ms add 39641

Cambridge, Fitzwilliam Museum

Marlay Cutting fr. 7 los blad uit het Getijdenboek van Jean Lallemant l’Ainé, Tours, ca 1498

Zie verder onder Londen, British Libary, Ms add 39641

Genève, Bibliothèque publique et universitaire, Comites latentes

Ms 124 getijdenboek, Tours, ca 1500, verluchting door Jean Bourdichon: f. 13r, 28r; verluchters uit de Werkplaats van Jean Poyer

literatuur:

  • Sotheby’s 10 december 1973, lot 56
  • Plummer 1982, p. 87, 89
  • Hofmann 2004, p. 87-89, fig 150-4

Haarlem, Teylers Museum

Ms 78 getijdenboek, Tours, ca 1485-1490

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, nr. 169
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Kopenhagen, Kongelige Bibliotek

Ms Thott 430, 2 Chronique martinienne, Tours, ca 1485-1490

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, p. 308, 313, 314
  • Kopenhagen 1999, nr. 128
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Ms Thott 541, 4 getijdenboek, Tours, ca 1485-1490

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, p. 307, 318
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Londen, British Library

Ms add 35315 getijdenboek, Tours, ca 1515-1520 verluchting door Jean Poyer en de Meester van Claude de France

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, nr. 178
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Ms add 35320 Pierre Louis de Valtan, Super qualibet dictone symboli apostolici, Tours, ca 1485-1500

literatuur:

  • Plummer 1982, p. 87
  • Kren 1983, p. 173, fig 22g, p. 178, fig 23e
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189

Ms add 39641 Getijdenboek van Jean Lallemant l’Ainé, Tours, ca 1498, verluchting door Jean Poyer, de Meester van de Boethius van Lallemant en een 3e, anonieme, verluchter, ook losse bladen in Baltimore en Cambridge

literatuur:

  • Randall 1992, nr. 206
  • Avril & Reynaud 1993, nr. 171
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 189, 190

Ms Yates Thompson 5 Tilliot Getijdenboek, Tours, ca 1500

Londen, Britsh Library, Ms Yates Thompson 5, f. 12r: st. Markus de evangelist door Jean Poyer (detail)

literatuur:

  • James 1898, p. 88-93
  • Plummer 1982, p. 87
  • Kren 1983, nr. 23
  • Backhouse 1987
  • Avril & Reynaud 1993, p. 307, 309, 314
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 190
  • Hofmann 2004, pp. 29-30, 114-117, pls. 82-91

Londen, Christie’s

Catalogus 6 juli 2011 (Arcana, III), lot 20, zogenaamde Getijdenboek van Peckover, Bourges, ca 1485-1490, verluchting door Jean Colombe: f. 42v visitatie, 55v aanbidding van het kind, 60v tempel, 87r Kruisiging, 92r pinksteren; Jean Poyer: f 82r opname van Maria in de hemel; de Meester van de Canonplaten van Princeton, ms. Garrett 40: f. 24r annunciatie, 125r Job naakt op de mesthoop in een kerkhof omgeven door vrienden; Meester van de Triomfen van Petrarca: f. 13r Johannes op Patmos; de Meester van de Chronique scandaleuse (voorheen genaamd Meester van Morgan 219) en Werkplaats van Guillaume Piqueau of Meester van de Alarmes de Mars: kalenderminiaturen en randen

literatuur:

  • König 1989, nr. 71
  • Londen, Christie’s, Catalogus 6 juli 2011 (Arcana, III), lot 20

Londen, Sotheby’s

Catalogus 3 december 2002, Lot 37 getijdenboek, Tours, ca 1500

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, nr. 173
  • König 1993, nr. 27
  • Sotheby’s 3 december 2002, nr. 37

Lyon, Blibliothèque municipale

Ms 1558 getijdenboek, Tours, ca 1500-1505

literatuur:

  • Plummer 1982, p. 87
  • Avril & Reynaud 1993, nr. 173
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 190

Madrid, Biblioteca Nacional

Ms vit 24-3 Getijdenboek van Charles Quint, Parijs, ca 1500 o.a. Jean Poyer, Meester van de Chronique scandaleuse

literatuur:

  • Brussel 1985 (1), nr. 64
  • Avril & Reynaud 1993, p. 276

New York, Pierpont Morgan Library

Ms H 8 getijdenboek van Henry VIII, Tours, ca 1500 (los blad in Parijs, Musée du Louvre)

New York, Pierpont Morgan Library, ms H 8, f. 30v: annunciatie

literatuur:

  • Plummer 1982, nr. 113
  • Wieck 1997, nr. 39
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000
  • Parijs 2011, in nr. 92

Ms M 9 getijdenboek, Tours, ca 1490-1500 door Jean Poyer

literatuur:

  • Plummer 1982, p. 87, 89
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 190

Ms M 50 gebedenboek van Anne de Bretagne, Tours, ca 1490

New York, Pierpont Morgan Library, Ms M 50, f 10v

literatuur:

  • New York 1934, nr. 118
  • De Ricci 1935-1940, II, p. 1375, nr. 50
  • Plummer 1982, nr. 114
  • Fitzgerald 1992, p. 12
  • Wieck 1999
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 190, 191

Ms M 250 getijdenboek, Tours, ca 1494-1495, met 2 later ingevoegde miniaturen van de hand van Jean Poyer

New York, Pierpont Morgan Library, Ms M 250, f 14r: Jezus verschijnt aan Maria Magdalena met opdrachtgever Karel VIII van Frankrijk

literatuur:

  • Plummer 1982, nr. 111
  • Avril & Reynaud 1993, nr. 170
  • Wieck 1997, nr. 7
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

Ms M 290 getijdenboek, Parijs, ca 1500, door de Meester van de Chronique scandaleuse en een late volgeling van Jean Poyer

literatuur:

  • Plummer 1982, nr. 126

Ms M 388 getijdenboek, Tours, ca 1495, volgeling van Jean Poyer

literatuur:

  • Plummer 1982, nr. 115
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

Ms M 495 Missaal van Guillaume Lallemant, Tours, ca 1510-1515, verluchting door Jean Poyer en de Meester van Spencer 6

literatuur:

  • Plummer 1982, nr. 112
  • Avril & Reynaud 1993, nr. 174
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

New York, Pierpont Morgan Library, Ms M 495, f. 85v: Jezus op de koude steen

New York, Public Library

Ms 151 getijdenboek, Frankrijk (Tours?), ca 1490-1500, verluchting door leerling of volgeling van Jean Poyer

literatuur:

  • De Ricci 1935-1940, II, nr. 8, p. 1850
  • Hofmann 2004, p. 58
  • New York 2005-2006, nr. 60

Parijs, Bibliothèque Nationale

Ms fr 1684 Jean d’Auton, Complainte sur la mort de dame Thomassine Espinolle, Tours, ca 1490-1500

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, p. 314
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

Ms fr 25419 Jean d’Auton, Complainte sur la mort de dame Thomassine Espinolle, Tours, ca 1490-1500

Parijs, Bibliothèque Nationale, Ms fr 25419, f. 8v, 10r, 3v

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, p. 314
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

Ms lat 850 missaal, Tours, ca 1490-1500

literatuur:

  • Leroquais 1924, III, nr. 793
  • Plummer 1982, p. 87
  • Avril & Reynaud 1993, p. 317-8
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

Ms lat 2844 psalter, Tours, ca 1490-1500

literatuur:

  • Avril & Reynaud 1993, p. 307, 307, 314
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191

Ms nouv acq fr 18145 Le Secret des secrets. Alain Chartier, Le Bréviaire des nobles, Tours, ca 1490-1495

Parijs, Bibliothèque Nationale, Ms nouv acq fr 18145, f. 1r, 4r, 8v

literatuur:

  • Blum & Lauer 1930, p. 69, pl. 26
  • Avril & Reynaud 1993, nr. 172
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191
  • Tours 2012, nr. 63

Parijs, Les Enluminures

Catalogus 2012 An Intimite Art, nr. 12, Tours, ca 1500, verluchting door Jean Poyer: de 5 tekstloze grote miniaturen op f. 13r Johannes op Patmos, 26r annunciatie, 89r Kruisiging, 95r Job, f. 103r Bathseba en de kleine miniaturen op f. 16v, 19r, 23r, 61v en 68r; Werkplaats van Jean Bourdichon: alle overige kleine miniaturen

literatuur:

  • König 1993, nr. 28
  • Les Enluminures 2012, nr. 12 als Jean de Tours en tweede verluchter

Parijs, Musée du Louvre, Cabinet des Dessins

RF 3890 los blad met de Maagd en het Kind afkomstig uit het Getijdenboek van Henry VIII (zie New York, Pierpont Morgan Library, ms h 8), Tours, ca 1500

literatuur:

  • Nantes, Tours, Angers 1974, nr. 44 als Jean Poyet?
  • Avril & Reynaud 1993, nr. 175 als Jean Poyet
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 33-4, 191, fig 26 als Jean Poyet
  • Hofmann 2004, p. 35-6, 126-131, fig 112 als Jean Poyer
  • Parijs 2004 (4), nr. 55 als Jean Poyer
  • Parijs 2010-2011, nr. 53b
  • Parijs 2011, nr. 92

S.n. los blad uit getijdenboek met de engel van de annunciatie, Tours, ca 1500, door Jean Poyer

literatuur:

  • internet

S.n. los blad uit getijdenboek met de maagd van de annunciatie, Tours, ca 1500, door Jean Poyer

literatuur:

  • internet

Philadelphia, Free Library of Philadelphia, Rare Book Department

Ms Lewis E M 11, 15a los blad met de Bewening uit een getijdenboek, Tours, ca 1490-1500

literatuur:

  • Bond & Faye 1962, nr. XI :15
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 191
  • Tours 2012, nr. 2

Privé verzameling Zwitserland

Petau-Rothschild getijdenboek, Tours, ca 1490

literatuur:

  • Kraus 1974, p. 102-105 als: Jean Bourdichon
  • Plummer 1982, in nr. 112
  • Avril & Reynaud 1993, p. 318
  • De Hamel 2005, p. 24, 52

Rotthalmünster, Antiquariat Heribert Tenschert

Catalogus Leuchtendes Mittelalter II (1990), nr. 57 Pierre Louis de Valtan, Super Qualibet Dictione Symboli Apostolici, Tours, ca 1500, verluchting door Jean Poyer

literatuur:

  • Londen, Sotheby’s catalogus 10 juli 1919 (Huth), lot 7656
  • Londen, Sotheby’s catalogus 16 oktober 1945, lot 2119
  • New York, Sotheby’s catalogus 14 juni 1990, lot 3359
  • König 1990, nr. 57
  • Avril & Reynaud 1993, p. 307
  • Wieck, Voelkle & Hearne 2000, p. 19

New York Pierpont Morgan Library, Ms H 8, f. 183v

Literatuur

  1. Bradley 1887-1889, III, p. 93-94
  2. James 1898, p. 88-93
  3. Blum & Lauer 1930, p. 69, pl. 26
  4. Leroquais 1924, III, nr. 793
  5. New York 1934, nr. 118
  6. De Ricci 1935-1940, II, p. 1375, nr. 50; p. 1850, nr. 8
  7. Bond & Faye 1962, nr. XI :15
  8. Sotheby’s 10 december 1973, lot 56
  9. Kraus 1974, p. 102-105
  10. Nantes, Tours, Angers 1974, nr. 44
  11. Plummer 1982, nrs. 111, 112, 113, 114, 115, 126, p. 87, 89
  12. Kren 1983, nr. 23
  13. Brussel 1985 (1), nr. 64
  14. Backhouse 1987
  15. Wieck 1988 (2001), nrs. 67, 68, pl. 20
  16. König 1989, nr. 71
  17. König 1990, nr. 57
  18. Fitzgerald 1992, p. 12
  19. Randall 1992, nrs. 185, 192
  20. In August Company, the Collections of the  Pierpont Morgan Library 1993, p. 106, 107
  21. Avril & Reynaud 1993, p. 306-308, 318; nrs. 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 178; p. 276
  22. König 1993, nr. 27, 28
  23. Wieck 1997, nrs. 7, 39
  24. Kopenhagen 1999, nr. 128
  25. Wieck 1999
  26. Wieck, Voelkle & Hearne 2000
  27. Sotheby’s 3 december 2002, lot 37
  28. Hofmann 2004
  29. Parijs 2004 (4), nr. 55
  30. De Hamel 2005, p. 24, 52
  31. New York 2005-2006, nr. 60
  32. Parijs 2010-2011, nr. 53b
  33. Christie’s 6 juli 2011 (Arcana, III), lot 20
  34. Parijs 2011, p. 184; nr. 92
  35. Les Enluminures 2012, nr. 12
  36. Tours 2012, p. 242-245, nrs. 2, 62, 63

New York Pierpont Morgan Library, Ms H 8, f. 51v: geboorte