Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 254v (detail): de heilige Sebastiaan door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Vlaams boekverluchter, waarschijnlijk werk­zaam te Gent van ongeveer 1470 tot het tweede decennium van de 16e eeuw. Genoemd naar een in Wenen bewaard manuscript (cod. 1907) uit 1486.

Vereenzelviging van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I met de Weense Meester van Maria van Bourgondië?

Hulin de Loo 1939 beschouwt het werk van de Weense Meester van Maria van Bourgondië (destijds nog genoemd de Meester van Maria van Bourgondië) en het werk van de Maximiliaanmeester als twee elkaar opvolgende stijlfasen, toe te schrijven aan één en dezelfde kunstenaars-persoonlijkheid. Hij spreekt daarom van een “première et deuxième manière du Maitre de Marie de Bourgogne”.

Deze opvatting werd overtuigend weerlegd door Pächt 1976, onder verwijzing naar de beide getijdenboeken gemaakt voor Lord Hastings, waarvan duidelijk is dat het Madrileense (thans toegeschreven aan de Weense Meester van Maria van Bourgondië, zie aldaar) afwijkt van het Londense getijdenboek (zie onder de catalogus), terwijl voorts duidelijk is dat beide handschriften ongeveer gelijktijdig werden vervaardigd. Het stijlverschil tussen beide handschriften kan aldus niet verklaard worden door een in de loop der jaren ontstane stijlontwikkeling, en hiermee is de grondslag van de redenering van Hulin de Loo komen te vervallen.

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 250v (detail): de heiligen Peter en Paulus door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Vereenzelviging van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I met Alexander Bening?

Door De Winter 1981 wordt de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I vereenzelvigd met de eveneens in Gent werkzame verluchter Alexander Bening. Afgezien van de omstandigheid dat beide verluchters (waarschijnlijk) in Gent werkzaam waren, pleit nog een aantal andere omstandigheden voor deze identificatie.

Zo leefde Alexander Bening tot ongeveer 1519, terwijl rond dit tijdstip het bewijs van de artistieke activiteit van de Maximiliaanmeester stopt. Van belang is voorts dat het merendeel van de door de Maximiliaanmeester gebruikte modellen werd doorgegeven aan Simon Bening, de zoon van Alexander. Daarnaast schijnt een aantal van de grote miniaturen volgend op het blad met de signatuur van Alexander Bening in het Breviarium Grimani (zie aldaar) in verband te kunnen worden gebracht met deze Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I. (ff. 401r, 407v, 422v).

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 265v (detail): de heilige Catharina met zwaard en boek door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

De Maximiliaanmeester verfijnde de innovaties van de Weense Meester van Maria van Bourgondië, maar zijn figuren zijn statischer en bevinden zich meer op de voorgrond.

Ze hebben stereotiepe ovale gezichten met hoge voorhoofden en smalle ogen. De meester modelleerde met grijs waarop hij roze stippen plaatste om de jukbeenderen, kin, bovenlip en de top van de neus te accentueren.

De figuren doen enigszins gewichtloos aan en zien er daardoor nogal onstabiel uit. Voorwaartse gebaren suggereren beweging. Het perspectief is uitstekend en de landschappen zijn zeer realistisch.

De invloed van Hugo van der Goes is merkbaar in de uitgesproken aandacht voor de weergave van de ruimte, in de plastische kracht van de figuren en in de overvloed van details op het voorplan.

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 276v (detail): Johannes de Doper predikend  door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Tot de hoofdwerken van de meester behoren het Flora Getijdenboek, het Rothschild Gebedenboek, het Breviarium Mayer Van den Bergh, het Londense Getijdenboek van William Lord Hastings en natuurlijk het naamgevend Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I. Voorts werkte hij mee aan het recentelijk ontdekte getijdenboek van Charlotte van Bourbon-Montpensier (Alnwick Castle), dat het oudste bij benadering te dateren handschrift is waarin de Gent-Brugse strooirand voorkomt (zie Los Angeles-London 2003, p. 123-4).

Het corpus van handschriften dat aan de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I wordt toegeschreven is dermate uitgebreid dat duidelijk is dat de meester over een omvangrijke werkplaats moet hebben beschikt. Het meest opvallende en bekwame lid van deze werkplaats wordt genoemd de Meester van de Münchener Annunciatie, dit op grond van de door hem vervaardigde Annunciatie in een getijdenboek thans bewaard in München (clm 28345) (Los Angeles-London 2003, nr. 90).

Tot de handschriften die vroeger aan de Meester van de Hortulus Animae werden toegeschreven, maar die thans binnen het oeuvre van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I zijn geplaatst, behoort een getijdenboek uit Londen, British Library, ms add 35313 (zie Winkler 1925, p. 127-8, Kren 1983, p. 66-68 en Los Angeles London 2003, nr. 109, nt 4).

(Andere namen voor de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I zijn: Maximiliaanmeester en Meester van het Eerste Gebedenboek van Maximiliaan I).

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 249v (detail): Johannes de Doper met het Lam Gods op een boek door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Catalogus

Alnwick Castle, Duke of Northumberland

Ms 482 Getijdenboek van Charlotte van Bourbon-Montpensier, Brugge tussen 1474 en januari 1477 en wellicht de jaren 1480, verluchting door Meester van het Dresdense Gebedenboek, Simon Marmion, werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I en anderen

literatuur:

  • Backhouse 2002
  • Los Angeles-London 2003, nr. 44, p. 123, 124

Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Inv 946 Breviarium Mayer van den Bergh, Gent en Brugge, ca 1500, verluchting door Gerard David: f 326v triniteit, f 473v visitatie, f 611v st. Catharina; Gerard Horenbout/ de Meester van Jacobus IV van Schotland: f 501v, f 596v; de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I en werkplaats: o.a. f 427v annunciatie; voorheen ook toeschrijvingen aan Simon Bening (o.a. Dekeyzer et al 1999, p. 307-311, hetgeen in Los Angeles-London 2003, nr. 92, noot 2 niet meer wordt aanvaard) en twee miniaturen met de Geboorte van Maria f. 536v en de Val der Engelen f. 552v wellicht door Jan Provoost dan wel andere Vlaamse paneelschilder

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 157-8
  • Gaspar 1932
  • Dogaer 1987, p. 164, 172
  • Smeyers & Van der Stock 1997, p. 49-115
  • Nieuwdorp & Dekeyzer 1997
  • Brinkmann 1997, p. 175-6, 320
  • Dekeyzer et al 1999
  • Los Angeles-London 2003, nr. 92

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 85v (detail): Lucas door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Berlijn, Staatsbibliothek zu Berlin

Ms theol. Lat. Fol 285 Carondelet breviarium, waarschijnlijk Gent, ca 1490 verluchting door de Meester van de Bijbel van Lübeck: 6 tweekoloms-miniaturen, w.o. f. 195: pinksteren, en het merendeel van de 48 eenkoloms-miniaturen; de Meester van Jacobus IV van Schotland: een aantal eenkoloms-miniaturen; de Werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I: de enige volbladminiatuur en 2 tweekoloms-miniaturen en 10 eenkoloms-miniaturen

literatuur:

  • Berlijn 1987, nr. 77
  • Los Angeles-London 2003, nr. 112

Brussel, Koninklijke Bibliotheek

Ms IV 40 Brusselse Getijdenboek van Filips van Kleef, Gent, ca 1480, miniaturen door Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximilaan I, margedecoraties ca 1590-1600 toegevoegd door Joris Hoefnagel

literatuur:

  • Smeyers 1998, afb. 40 op p. 446, p. 450, 498, afb. 11 op p. 499
  • Los Angeles-London 2003, p. 190

Cleveland, Cleveland Museum of Art

inv no 63.256 getijdenboek van Isabella van Castilië, Brugge en waarschijnlijk Gent, ca 1500-04 verluchting door Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximilaan I en werkplaats: 31 volbladminiaturen, alle 10 halve pagina miniaturen en de 24 kalendermedaillons (vroegere toeschrijving medaillons aan Meester van het Dresdense Gebedenboek thans niet meer aanvaard); Gerard Horenbout/Meester van Jacobus IV van Schotland: f 87v, 181v; De Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500: f 31v, 43v, 115v, 193v; Gerard David: f. 197v Sint Elisabeth van Hongarije; vijfde artiest: f 187v, 267v

literatuur:

  • Smeyers & Van der Stock 1997, p. 37
  • The Cleveland Museum of Art, z.j.
  • Los Angeles-London 2003, nr. 105

Voor verdere literatuur zie onder: Gerard David

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 87v (detail): Mattheus door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Glasgow, University Library

Ms Hunter 25 breviarium, Gent 1494 werkplaats Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

literatuur:

  • Brussel 1963, nr. 37
  • Los Angeles-London 2003, nr. 89

Hamburg, Dr. Jörn Günther Antiquariat

Catalogus 9 (2008), nr. 23 Croy-Arenberg Getijdenboek, Vlaanderen (Gent?), 1505 en ca 1510-1520, verluchting door de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500; de Meester van Sir George Talbot; de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I: f. 36v visitatie, 59v geboorte, 64v vlucht naar Egypte, 69v presentatie in de tempel, 80v dood van de Maagd, 181v Pièta; Meester van de Davidscènes in het Breviarium Grimani; latere toevoegingen

literatuur:

  • Jörn Günther 2008, nr. 23

Voor nadere informatie omtrent het handschrift en nadere literatuur zie onder: Meester van Sir George Talbot

Lancashire, Stonyhurst College

Ms 60 Getijdenboek van Katharine Bray, Gent ca 1490 (werkplaats)

literatuur:

  • Dogaer 1987, p. 149
  • Los Angeles-London 2003, nr. 88

Londen, British Library

Ms add 35313 getijdenboek, waarschijnlijk Gent ca 1500, verluchting door de Meester van Jacobus IV van Schotland en werkplaats: 38 miniaturen, o.a. f. 76v visitatie, f. 77 Sarah en Tobias verwelkomd door Anna, f. 106v presentatie in tempel, f. 107 presentatie van Samuel, f. 120 kroning maagd) en werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I: 37 miniaturen

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 127-8, 178
  • Kren 1983, nr. 8
  • Smeyers 1998, p. 441
  • Los Angeles-London 2003, nr. 109

Ms add 54782 het Londense Getijdenboek van William Lord Has­tings, Gent, voor 1483

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 113, 169
  • Pächt 1976
  • Turner 1983
  • Dogaer 1987, p. 149
  • Backhouse 1996
  • Smeyers 1998, p. 425, 468, 469
  • Los Angeles-London 2003, nr. 41
  • Heyder 2014, p. 182-3

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 89v (detail): Markus door werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Londen, Sotheby’s

Catalogus 19 juni 1990 (Eric Korner) lot 39 los blad met Johannes de Doper uit een getijdenboek, Gent, ca 1490-1500

literatuur:

  • Sotheby’s 19 juni 1990 (Eric Korner), lot 39

Malibu, J. Paul Getty Museum

Ms Ludwig IX 18 Spinola getijdenboek, Brugge en Gent, ca 1515-1520, verluchting door Gerard Horenbout/Meester van Jacobus IV van Schotland; Werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I: f. 9r Salvator Mundi, 165v Laatste Oordeel, 239v Maagd en Kind, 245v verrijzenis, 248v Sint Michael, 249v Johannes de Doper, 250v Petrus en Paulus, 253v Sint Stefan, 254v Sint Sebastiaan, 264v Maria Magdalena, 268v Sint Elisabeth, 269v heilige maagden, 270v alle heiligen, 276v Johannes de Doper predikend; de Meester van de Bijbel van Lübeck; de Meester van het Dresdense Gebedenboek; de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500

literatuur:

  • Los Angeles-London 2003, nr. 124

Voor verdere literatuur zie onder de Meester van Jacobus IV van Schotland

München, Bayerische Staatsbibliothek

Cod gall 19 Chroniques des haulx et nobles princes de Clèves, waarschijnlijk Gent tussen 1472 en 1481

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 186
  • Pächt 1948, p. 66-7, nr. 13
  • Lieftinck 1969, p. X, XXV
  • Dogaer 1987, p. 149
  • Smeyers & Van der Stock 1997, p. 35
  • Smeyers 1998, p. 450
  • Los Angeles-London 2003, nr. 86

Clm 28345 getijdenboek, Valenciennes voor 1489, Brugge en waarschijnlijk Gent ca 1495-1500 verluchting door de werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I, inclusief de Meester van de Münchener Annunciatie: o.a. f 14v annunciatie; de Meester van de Gebedenboeken van rond 1500: o.a en werkplaats: o.a kalender; Simon Marmion (2 toegevoegde miniaturen) en een andere verluchter

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 87, 89
  • Leidinger 1936
  • München 1983, nr. 63
  • Dogaer 1987, p. 143, 160, 166
  • Brinkmann 1997, p. 206-7
  • Los Angeles-London 2003, nr. 90

Napels, Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III

Ms I. B. 51 “La Flora” Getijdenboek, Valenciennes voor 1489, Brugge en waarschijnlijk Gent voor 1498 verluchting door Simon Marmion: 24 miniaturen, o.a. f. 120v annunciatie aan de herders, f. 284v Christus en de Samaritaanse vrouw; Meester van het Dresdense Gebedenboek: o.a. f. 121 aanbidding door de herders, f. 285 doortocht door de Rode Zee; Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I en werkplaats: o.a.: f. 21v Voetwassing, f. 28v Verraad, f. 37v kruisweg, f. 41v Kruisnageling, f. 44v Kruisafneming, f. 59v Kruisiging, f. 339v st Catharina, f. 342v st Barbara; Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500: o.a. de kalender

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 189
  • Italian Libraries 1997, p. 216-7
  • Brinkmann 1997, p. 201-211, 391
  • Smeyers 1998, p. 470
  • Los Angeles-London 2003, nr. 93

Perth, Kerry Stokes Collection, Rothschild gebedenboek, f. 197v – 198r: Maria met Kind – versierde tekstpagina & f. 229v – 230r: hl. Barbara en versierde tekstpagina door Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Perth, Kerry Stokes Collection

Rothschild gebedenboek, Gent of Brugge, ca 1505-1510 verluchting door Gerard Horenbout / Meester van Jacobus IV van Schotland, Simon Bening: ff. 240v hl. Antonius en 245v: hl. Bernhard van Clairvaux; Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500, Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I: o.a.: f. 229v hl. Barbara, 197v Maria met Kind, 222v Hl. Antonius, 225v Hl. Franciscus van Assisi; Gerard David: ff. 203v schutsengel, 207v Petrus, 227v Maria Magdalena

literatuur:

  • Unterkircher 1984
  • Thoss 1987, nr. 79
  • Smeyers 1998, p. 473
  • Walther 2001, p. 416-7
  • Londen, Christie’s, Catalogus 8 juli 1999, lot 102
  • New York, Christie’s, Catalogus 29 januari 2014, lot 157

New York, Pierpont Morgan Library

Ms M 52 Breviarium van Eleanor van Portugal, waarschijnlijk Gent, ca 1500-1510 verluchting door de Meester van Jacobus IV van Schotland / Gerard Horenbout en/of werkplaats en de werkplaats van de Meester van het Oudere gebedenboek van Maximiliaan I

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 190
  • De Ricci 1937 (2), p. 87
  • Dogaer 1987, p. 164, 166, 177
  • Smeyers & Van der Stock 1997, p. 37
  • Smeyers 1998, p. 479
  • Lissabon 2000, nr. 70
  • Los Angeles-London 2003, nr. 91

Oxford, Bodleian Library

Ms Douce 365 L’Abbaye du Saint Esprit (vertaling van de Abbacia de Sancto Spiritu) en andere teksten, Gent, 1475 verluchting mogelijk door de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximilaan I

literatuur:

  • Pächt 1948, p. 21-22, nr. 3
  • Brussel 1959, nr. 192
  • Pächt & Alexander 1966 (1), nr. 352
  • Lieftinck 1969, p. 154
  • Gent 1975, dl. 2, nr. 603
  • Kren 1983, p. 28-9
  • Los Angeles-London 2003, nr. 43

San Marino, The Huntington Library

Ms HM 1148 getijdenboek, eind 15e eeuw

literatuur:

  • Kren 1983, p. 29

Vaticaanstad, Biblioteca Apostolica Vaticana

Ms vat lat 3768-69-70 Waarschijnlijk Gent, ca 1500 driedelig getijdenboek, hoofdwerk van de Meester van Jacobus IV van Schotland; bevat daarnaast ook werk van de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500, werkplaats van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I: één miniatuur, te weten: vat lat 3770, f 151v aanbidding door de koningen; en wellicht Simon Bening

literatuur:

  • Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, nrs. 61-63
  • Los Angeles-London 2003, nr. 111

Well next the sea, Holkham Hall, Earl of Leicester

Ms 659 Chroniques de Comtes de Flandre, Gent ca 1477 oorspronkelijk toegeschreven aan de Meester van Maria van Bourgondië, doch thans beschouwd als een vroege productie van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 113
  • Pächt 1948, p. 63-4, pl. 6-9
  • Dogaer 1987, p. 149
  • Cambridge 1993, nr. 48
  • Smeyers 1998, p. 388-9, afb. 46
  • Los Angeles-London 2003, nr. 85

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 9r (detail): Christus in Majesteit door werkplaats van de meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Wenen, Osterreichische Nationalbibliothek

Cod 1907 (na 1486) het Oudere gebedenboek van Maximiliaan I

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978)
  • Durrieu 1927, p. 82, pl. LXXV
  • Hilger 1973
  • Thoss 1987, nr. 67
  • Smeyers & Van der Stock 1997, p. 29, 30
  • Smeyers 1998, p. 434, 435

Cod ser n 2619 Légende de Saint Adrien, Gent tussen 1477 en 1483 (in Thoss 1987 en Smeyers 1998 aangeduid als werk uit de omgeving van de Meester van Maria van Bourgondië (waarvan het werk thans is verdeeld over de Weense Meester van Maria van Bourgondië en de Gentse Associés); in Pächt-Thoss 1990 aangeduid als werk van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I, zo ook in Los Angeles-London 2003 met echter de toevoeging van de Gentse Associés als medewerkers

literatuur:

  • Winkler 1925 (1978), p. 113, 208
  • Hulin de Loo 1931, p. 162, 173
  • Brussel 1959, nr. 266
  • Brussel 1962, nr. 5
  • Lieftinck 1969 p. 152-6
  • Thoss 1987, nr. 19
  • Pächt-Thoss 1990, p. 98-101
  • Smeyers 1998, p. 398, afb. 57
  • Los Angeles-London 2003, nr. 42

Cod ser n 13239 getijdenboek van Filips van Kleef, Gent ca 1470-1480 omgeving van de Weense Meester van Maria van Bourgondië en de Meester van het Dresdense Gebedenboek aldus o.a. Thoss 1987; echter in Pächt-Thoss 1990 genoemd als uitstekend werk van de Meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I, met hulp van de Meester van de Gebedenboeken van omstreeks 1500, naar ontwerpen van de Meester van het Dresdense Gebedenboek

literatuur:

  • Thoss 1987, nr. 18
  • Pächt-Thoss 1990, p. 90-98
  • Los Angeles-London 2003, p. 190

Malibu, J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig IX 18, f. 165v (detail): laatste Oordeel door werkplaats van de meester van het Oudere Gebedenboek van Maximiliaan I

Literatuur

  1. Winkler 1925 (1978), p. 113, 119-121, 127-8, 157, 158, 169, 187, 189, 190
  2. Durrieu 1927, p. 82, pl. LXXV
  3. Hulin de Loo 1931, p. 41-42
  4. Gaspar 1932
  5. Leidinger 1936
  6. De Ricci 1937 (2), p. 87
  7. Hulin de Loo 1939 (2), p. 162, 170-176
  8. Pächt 1948, p. 21, 22, 63, 64, 66, 67, nrs. 3, 13, pl. 6-9
  9. Brussel 1959, nrs. 192, 266
  10. Brussel 1962, nr. 5
  11. Brussel 1963, nr. 37
  12. Pächt & Alexander 1966 (1), nr. 352
  13. Lieftinck 1969, p. X, XXV, 152-6
  14. Hilger 1973
  15. Gent 1975, dl. 2, nr. 603
  16. Pächt 1976
  17. Kren 1983, nr. 8, p. 21-30, 66-68
  18. München 1983, nr. 63
  19. Turner 1983
  20. Unterkircher 1984
  21. Thoss 1987, nrs. 18, 19, 67, 74, 75, 79
  22. Dogaer 1987, p. 143, 149, 160, 164, 166, 172, 177
  23. Berlijn 1987, nr. 77
  24. Pächt-Thoss 1990, p. 90-98, 98-101
  25. Sotheby’s 19 juni 1990 (Eric Korner), lot 39
  26. Biblioteca Apostolica Vaticana 1992, p. 286-309, nrs. 61-63
  27. Cambridge 1993, nr. 48
  28. Backhouse 1996
  29. Italian Libraries 1997, p. 216-217
  30. Smeyers & Van der Stock 1997, p. 21, 22, 29, 30, 35, 37, 40, 41, 49-115
  31. Nieuwdorp & Dekeyzer 1997
  32. Brinkmann 1997, p. 175, 176, 201-211, 320, 391
  33. Smeyers 1998, p. 388-9, 424, 425, 427, 428, 430, 434, 435, 437, 442, 446, 450, 452, 468-70, 477-79; afb. 40, 46
  34. The Cleveland Museum of Art z.j., p. 130 (met kleurplaat)
  35. Dekeyzer et al 1999
  36. Londen, Christie’s, Catalogus 8 juli 1999, lot 102
  37. Lissabon 2000, nr. 70
  38. Backhouse 2002
  39. Los Angeles-London 2003, p. 123-4, 190-191, nrs. 41, 42, 43, 44, 85, 86, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 105, 109, 111, 112, 124
  40. Jörn Günther 2008, nr. 23
  41. Heyder 2014, p. 182-3
  42. New York, Christie’s, Catalogus 29 januari 2014, lot 157